Pres periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III’e göre standartlarda daha kısa süre belirtilmemişse yılda bir yapılır. Mekanik presler TS EN ISO 16092-1, hidrolik presler TS EN ISO 16092-3, pnömatik presler TS EN 16092-1 ve 16092-4, hidrolik abkant presler TS EN 12622+A1 kriterlerine göre kontrol edilir. Kontrolün merkezinde koruyucular, iki el kumanda, ışık perdesi, durma süresi ölçümüyle doğrulanan güvenlik mesafesi ve acil durdurma devresi vardır.
Teknik kontrol: M. Abdullah Parlak, Makine Mühendisi
Pres türlerine göre EK-III satırları
23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete ile yenilenen EK-III’te presler, tezgâhlarla birlikte aynı tabloda yer alır. Dört pres satırının hepsinde periyot aynıdır, değişen kontrol kriteridir:
| Pres türü | Periyot | Standart | Kontrolde öne çıkan risk |
|---|---|---|---|
| Mekanik presler | Standartlarda süre yoksa 1 yıl | TS EN ISO 16092-1 | Kavrama ve fren arızasıyla istenmeyen strok, durma süresinin uzaması |
| Hidrolik presler | Standartlarda süre yoksa 1 yıl | TS EN ISO 16092-3 | Valf arızasıyla koçun düşmesi veya kendiliğinden hareketi |
| Pnömatik presler | Standartlarda süre yoksa 1 yıl | TS EN 16092-1, TS EN 16092-4 | Basınçlı havanın kesilmesi ve geri gelmesinde beklenmeyen hareket |
| Hidrolik abkant presler | Standartlarda süre yoksa 1 yıl | TS EN 12622+A1 | Operatörün sacı tutarken parmaklarının üst ve alt kalıp arasında kalması |
Eski bir pres için kontrol kriteri, genellikle imal edildiği yıl yürürlükte olan standarttır. Ancak bu, eski bir presin korumasız çalışabileceği anlamına gelmez; iş ekipmanının asgari güvenlik şartları yönetmeliğin EK-I’inde her yaştaki ekipman için geçerlidir. Tezgâh grubunun genel kontrol yaklaşımı için makine ve tezgâhların periyodik muayenesi yazımıza bakabilirsiniz.
Pres periyodik kontrolünde neler kontrol edilir?
Koruyucular
Kalıp bölgesine yandan ve arkadan erişimi engelleyen sabit koruyucular aletle sökülebilir olmalı ve yerinde bulunmalıdır. Hareketli koruyucular kilitlemeli olmalı; kapak açıldığında pres strok başlatmamalı, kilitleme anahtarı kolayca köprülenememelidir.
İki el kumanda
İki butona eş zamanlı (yaklaşık yarım saniye içinde) basılmadıkça strok başlamamalı, butonlardan biri bırakıldığında hareket durmalı ve yeni strok için iki butonun da bırakılıp yeniden basılması gerekmelidir. Butonların tek elle, dirsekle veya bir aparatla birlikte basılamayacak şekilde yerleştirildiği kontrol edilir.
Işık perdesi
Işık perdesinin çözünürlüğü, kalıp bölgesine uzanacak vücut bölümüne uygun olmalı; perde kesildiğinde hareket her konumda durmalıdır. Perdenin altından, üstünden veya yanından kalıba erişim mümkün olmamalıdır. Pres tipine göre ışık perdesi ile kumanda sistemi arasındaki bağlantının güvenlik rölesi veya güvenlik PLC üzerinden yapıldığı doğrulanır.
Durdurma ve kumanda devresi
- Acil durdurma butonlarının her operatör konumundan erişilebilir olması ve basıldığında presi durdurması,
- Çalışma modu seçicisinin (ayar, tek strok, sürekli) anahtarla kilitlenebilir olması,
- Mekanik preslerde fren ve kavrama izleme düzeninin ve strok sonu aşımı (overrun) kontrolünün çalışması,
- Hidrolik ve pnömatik preslerde izlemeli çift valf düzeni, koç tutma valfi ve basınç emniyet valfinin işlevi,
- Kalıp değişimi ve bakım sırasında koçu mekanik olarak tutacak kalıp bloğu veya emniyet takozunun bulunması.
Durma süresi ölçümü ve güvenlik mesafesi
Işık perdesi ya da iki el kumanda, ancak kalıp bölgesinden yeterince uzağa konduğunda koruma sağlar. Operatörün eli perdeyi kestiği andan koçun tamamen durduğu ana kadar geçen süre ölçülmeden bu mesafe doğrulanamaz. Bu nedenle durma süresi, koç hareketine bağlanan bir ölçüm cihazıyla ve en elverişsiz konumda, genellikle aşağı stroğun hızlı bölümünde birkaç tekrarla ölçülür.
Ölçülen süre, TS EN ISO 13855’teki S = K × T + C bağıntısıyla güvenlik mesafesine dönüştürülür. Burada K yaklaşma hızı (el için 2000 mm/s), T sistemin toplam durma süresi, C ise algılama elemanının çözünürlüğüne bağlı ek mesafedir. Örneğin 14 mm çözünürlüklü bir perde (C = 0) ve 0,15 s toplam durma süresi için gereken mesafe 2000 × 0,15 = 300 mm olur. Ölçülen mesafe bunun altındaysa perde uzaklaştırılır veya durma süresini uzatan fren ya da valf arızası giderilir.
Durma süresinin yıldan yıla uzaması, fren balatasının aşındığının veya valfin yavaşladığının erken işaretidir. Raporda yalnızca “uygun” yazmak yerine ölçülen süreyi kaydetmek, bu eğilimi izlemeyi mümkün kılar.
Abkant preslerde dikkat edilecek noktalar
Abkantta operatör çoğu zaman sacı elle tutarak bükme yapar; bu nedenle klasik ışık perdesi her işte uygulanamaz. TS EN 12622+A1, üst kalıbın hemen altını izleyen lazer tabanlı koruma düzenleri ve kapanmanın son bölümünde düşük hız gibi çözümler öngörür. Kontrolde lazer düzeninin kalıp değişiminden sonra doğru ayarlandığı, kapanma hızının izin verilen değerin üzerine çıkmadığı, arka dayamanın ezilme bölgesi oluşturmadığı ve ayak pedalının istem dışı basılmaya karşı korumalı olduğu kontrol edilir.
Pres periyodik kontrol formu: temel alanlar
| Alan | Yazılması gereken |
|---|---|
| Ekipman | Pres türü, marka, model, seri no, imal yılı, kapasite (ton), strok sayısı |
| Güvenlik düzenleri | Koruyucu türleri, iki el kumanda, ışık perdesi modeli ve çözünürlüğü |
| Ölçümler | Durma süresi, hesaplanan ve mevcut güvenlik mesafesi, topraklama ve süreklilik |
| Fonksiyon testleri | Acil durdurma, mod seçici, kilitlemeler, valf ve fren izleme |
| Kriter | EK-III’teki standart ve üretici talimatı |
| Sonuç | Hafif ve ağır kusurlar, kullanıma uygunluk kararı, kontrolü yapanın bilgileri |
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Işık perdesinin bir kalıp değişiminden sonra yerinden oynatılması ve güvenlik mesafesinin yeniden hesaplanmaması.
- Seri üretimi hızlandırmak için iki el kumandanın tek butona dönüştürülmesi veya bir butonun bantlanması.
- Ayak pedalının korumasız bırakılması, mod seçici anahtarın sürekli üzerinde durması.
- Durma süresinin hiç ölçülmemesi; raporda yalnızca “ışık perdesi çalışıyor” yazılması.
- Hidrolik preste hortum ve rakorlarda sızıntı, koçun enerji kesildiğinde yavaşça aşağı inmesi.
- Kalıp değişimi sırasında koçun yalnızca hidrolik basınçla tutulması, kalıp bloğunun hiç kullanılmaması.
Bu hataların ortak noktası, güvenlik düzeninin üretim hızına engel olarak görülmesidir. Operatörün bir korumayı neden devre dışı bıraktığını anlamak, çoğu zaman kalıp tasarımı, parça besleme yöntemi veya çevrim süresiyle ilgili gerçek bir sorunu ortaya çıkarır. Kontrol raporundaki düzeltme önerisi bu sorunu da ele almadıkça aynı koruma bir sonraki kontrolde yine köprülenmiş bulunur.
Sık sorulan sorular
Pres periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
Standartlarda daha kısa süre yoksa yılda bir. Büyük onarım, kumanda sistemi değişikliği veya presin yer değiştirmesinden sonra periyot beklenmeden kontrol yapılır.
Hidrolik pres periyodik kontrol formunda durma süresi zorunlu mu?
Işık perdesi veya iki el kumanda gibi mesafeye dayalı bir koruma kullanılıyorsa, güvenlik mesafesinin doğrulanması için durma süresi ölçümü gereklidir. Ölçüm yapılmadan mesafenin yeterli olduğu söylenemez.
Pres kontrolünü kim yapabilir?
İSG-KATİP’te kayıtlı ve makine grubunda periyodik kontrol yetkisi bulunan kişiler yapar. Presin bakımını yapan kişi aynı presin periyodik kontrolünü yapamaz. Hangi ekipmanın hangi aralıkla kontrol edildiğinin genel tablosu için periyodik muayene nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Eski bir prese ışık perdesi takmak yeterli mi?
Tek başına yeterli değildir. Perdenin kumanda devresine güvenli şekilde bağlanması, presin her konumda durabilmesi ve durma süresine göre doğru mesafeye yerleştirilmesi gerekir.
Pres ve tezgâhlarınızın durma süresi ölçümü dahil periyodik kontrolünü planlamak için makine ve tezgâh periyodik kontrolü sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Kontrolleri yetkili kişilerle planlıyor, saha koordinasyonunu ve rapor takibini üstleniyoruz. Pres atölyelerinde gürültü maruziyeti de çoğu zaman yüksektir; ölçüm sıklığı için ortam ölçümleri kaç yılda bir yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
