ATEX, patlayıcı ortamlarla ilgili Avrupa mevzuatının kısa adıdır ve iki ayağı vardır: patlayıcı ortamda kullanılacak ekipmanın nasıl üretilip belgelendirileceğini düzenleyen ürün mevzuatı (2014/34/AB) ve bu ekipmanların kullanıldığı işyerinde çalışanların nasıl korunacağını düzenleyen işyeri mevzuatı (1999/92/AT). Türkiye’de ikisinin de karşılığı olan yönetmelikler yürürlüktedir. İşveren açısından pratik sonuç şudur: patlayıcı ortam oluşabilecek alanlar Zone olarak sınıflandırılır, her bölgeye uygun kategoride Ex ekipman seçilir ve bunların tamamı patlamadan korunma dokümanında (PKD) yazılı hale getirilir.
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi
ATEX’in iki ayağı: ürün mevzuatı ve işyeri mevzuatı
ATEX adı Fransızca “atmosphères explosibles” ifadesinden gelir. Patlayıcı ortam, yanıcı gaz, buhar, sis veya tozun atmosferik koşullarda hava ile oluşturduğu ve bir tutuşturucu kaynakla karşılaştığında yanmanın tüm karışıma yayılabildiği karışımdır. Mevzuat bu riski iki taraftan ele alır.
| Ayak | AB direktifi | Türkiye’deki karşılığı | Kimi bağlar |
|---|---|---|---|
| Ürün | 2014/34/AB | Muhtemel Patlayıcı Ortamda Kullanılan Teçhizat ve Koruyucu Sistemler ile İlgili Yönetmelik (2014/34/AB), Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı | Üretici, ithalatçı, dağıtıcı |
| İşyeri | 1999/92/AT | Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı | İşveren |
Ürün yönetmeliği 30.06.2016 tarihli ve 29758 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış, eski 94/9/AT karşılığı yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Ekipmanın tasarımı, uygunluk değerlendirmesi, CE ve Ex işaretlemesi bu yönetmeliğin konusudur. Kapsam yalnızca elektrikli cihazlar değildir; pompa, fan, kaplin gibi kendi tutuşturucu kaynağı olabilen mekanik ekipmanlar ve koruyucu sistemler de kapsamdadır.
İşyeri yönetmeliği 30.04.2013 tarihli ve 28633 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır ve 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu kapsamındaki, patlayıcı ortam oluşabilecek tüm işyerlerine uygulanır. Yönetmelik işverenden önlemleri şu öncelik sırasıyla almasını ister: önce patlayıcı ortamın oluşmasını önlemek, bu mümkün değilse tutuşmayı önlemek, o da tam sağlanamıyorsa patlamanın zararlı etkilerini azaltmak.
ATEX zone nedir? Tehlikeli bölge sınıflandırması
ATEX sınıflandırma, işyerinde patlayıcı ortamın ne sıklıkla ve ne kadar süreyle oluşabileceğine göre alanları bölgelere ayırma işidir. İşyeri yönetmeliğinin EK-1’i gaz, buhar ve sis için üç, yanıcı toz için üç bölge tanımlar.
| Ortam | Bölge | Patlayıcı ortam ne zaman var? | Tipik örnek | Seçilebilecek ekipman kategorisi |
|---|---|---|---|---|
| Gaz, buhar, sis | Zone 0 | Sürekli, uzun süreli veya sık | Solvent tankının içi, sıvı yüzeyinin üstündeki buhar boşluğu | Kategori 1G |
| Gaz, buhar, sis | Zone 1 | Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemel | Dolum ağızları, numune alma noktaları ve havalandırma çıkışlarının yakın çevresi | Kategori 1G veya 2G |
| Gaz, buhar, sis | Zone 2 | Normal çalışmada beklenmez, oluşursa kısa süreli | Flanş, vana ve pompa salmastrası çevresi; sızıntı yalnızca arıza durumunda beklenir | Kategori 1G, 2G veya 3G |
| Yanıcı toz | Zone 20 | Toz bulutu sürekli, uzun süreli veya sık | Silo, bunker, toz filtresi ve mikserin içi | Kategori 1D |
| Yanıcı toz | Zone 21 | Normal çalışmada ara sıra oluşması muhtemel | Torba boşaltma ve dolum noktalarının yakın çevresi | Kategori 1D veya 2D |
| Yanıcı toz | Zone 22 | Normal çalışmada beklenmez, oluşursa kısa süreli | Toz filtresi ve elevatör çevresi; toz yalnızca kaçak veya arızada çıkar | Kategori 1D, 2D veya 3D |
Kategori eşleşmesi yönetmeliğin EK-3’ündeki seçim kriterlerinden gelir: yüksek kategorideki ekipman daha düşük riskli bölgede kullanılabilir, tersi olmaz. Toz bölgelerinde yalnızca havadaki bulut değil, zeminde ve ekipman üstünde biriken toz tabakası da kaynak olarak değerlendirilir; tabaka kalkıp bulut oluşturabilir veya sıcak bir yüzeyde kendi başına tutuşabilir. Tablodaki örnekler yalnızca fikir vermek içindir; aynı ekipman, havalandırma ve salım koşullarına göre farklı bir bölgeye düşebilir.
Bölge sınırları ve mesafeleri tahminle değil, sızıntı kaynakları, salım miktarı, havalandırma durumu ve maddenin özellikleri üzerinden belirlenir. Bu çalışmada gaz ortamları için TS EN 60079-10-1, yanıcı toz ortamları için TS EN 60079-10-2 kullanılır. Sınıflandırmanın sonucu, bölgelerin işlendiği bir plan veya çizimdir.
Ex-proof ekipman nedir? Kategori, EPL ve Ex işareti nasıl okunur
Sahada “ex-proof” denilen ekipman, patlayıcı ortamda tutuşturucu kaynak olmaması için belirli bir koruma yöntemiyle üretilmiş ve buna göre belgelendirilmiş ekipmandır. Etiketinde CE işareti, belgelendirmeye katılan onaylanmış kuruluşun numarası, altıgen içinde Ex sembolü ve ATEX ile standart işaretlemesi bulunur. Örnek bir etiket: II 2G Ex db IIB T4 Gb.
| İşaret | Örnekte | Anlamı |
|---|---|---|
| Teçhizat grubu | II | Grup I madenler, Grup II madenler dışındaki yerler |
| Kategori ve ortam | 2G | Kategori 1, 2 veya 3; G gaz, D toz. 2G, Zone 1 ve Zone 2 için uygundur |
| Koruma tipi | Ex db | Ekipmanın tutuşturmayı nasıl önlediği: d alev sızdırmaz muhafaza, e artırılmış emniyet, i kendinden emniyetli, p basınçlandırma, t toz için muhafaza gibi |
| Gaz veya toz grubu | IIB | Gazda IIA, IIB, IIC (IIC en zorlu grup, hidrojen ve asetilen); tozda IIIA uçuşan yanıcı lifler, IIIB iletken olmayan toz, IIIC iletken toz |
| Sıcaklık sınıfı | T4 | En yüksek yüzey sıcaklığı: T1 450 °C, T2 300 °C, T3 200 °C, T4 135 °C, T5 100 °C, T6 85 °C. Tozda doğrudan °C değeri yazılır |
| Ekipman koruma seviyesi (EPL) | Gb | Ga, Gb, Gc gaz; Da, Db, Dc toz. Kabaca Zone 0/1/2 ve 20/21/22 ile eşleşir |
Ekipman kategorileri ve EPL eşleşmesi
ATEX ürün yönetmeliği ekipmanı kategoriye ayırır; TS EN 60079 serisi ise aynı koruma düzeyini ekipman koruma seviyesi (EPL) ile ifade eder. Grup II için eşleşme aşağıdaki gibidir.
| ATEX kategorisi | Koruma düzeyi | EPL (gaz) | EPL (toz) | Kullanılabileceği bölgeler |
|---|---|---|---|---|
| Kategori 1 | Çok yüksek; iki bağımsız arızada veya nadir arızada bile tutuşturmaz | Ga | Da | Zone 0, 1, 2 veya 20, 21, 22 |
| Kategori 2 | Yüksek; normal çalışmada ve sık beklenen arızalarda tutuşturmaz | Gb | Db | Zone 1, 2 veya 21, 22 |
| Kategori 3 | Normal; normal çalışmada tutuşturmaz | Gc | Dc | Zone 2 veya 22 |
Madenlerde kullanılan Grup I ekipman için kategoriler M1 ve M2, EPL karşılıkları Ma ve Mb’dir.
Koruma tipleri
Ex işaretindeki harf, ekipmanın tutuşmayı hangi yolla önlediğini gösterir. Harfin yanındaki a, b, c eki (ör. ia, ib, ic veya db, eb) koruma düzeyini, dolayısıyla EPL’yi belirtir.
| Kod | Koruma tipi | Çalışma ilkesi | Tipik kullanım |
|---|---|---|---|
| d | Alev sızdırmaz muhafaza | İç patlamaya dayanır, alevin dışarıya geçmesini aralıklı birleşim yüzeyleriyle önler | Motor, buat, aydınlatma, pano |
| e | Artırılmış emniyet | Normal çalışmada ark, kıvılcım ve aşırı sıcaklık oluşmayacak şekilde ek önlem alınır | Klemens kutusu, motor, armatür |
| i | Kendinden emniyet | Devredeki enerji, tutuşturmaya yetmeyecek düzeyde sınırlanır | Sensör, transmitter, ölçüm ve kontrol devreleri |
| p | Basınçlı muhafaza | Muhafaza içi temiz hava veya inert gazla pozitif basınçta tutulur | Analizör kabini, büyük pano |
| m | Kapsülleme | Tutuşturabilecek parçalar reçine gibi bir dolgu içine gömülür | Selenoid bobini, küçük elektronik devreler |
| o | Sıvıya daldırma | Parçalar koruyucu bir sıvı (genellikle yağ) içinde tutulur | Transformatör, şalt elemanları |
| q | Toz dolgu | Muhafaza kum gibi ince taneli bir dolgu ile doldurulur | Kondansatör, sigorta, balast |
| t | Muhafaza ile toz koruması | Toz girişi engellenir, yüzey sıcaklığı sınırlanır | Toz bölgelerinde motor, armatür, buat |
Doğru seçim için üç bilginin birlikte tutması gerekir: bölge ile kategori (veya EPL), ortamdaki maddenin grubu ile ekipmanın grubu ve maddenin tutuşma sıcaklığı ile ekipmanın sıcaklık sınıfı. Bir gaz için uygun T sınıfı, maddenin tutuşma sıcaklığının altında kalmalıdır. Gaz için belgelendirilmiş bir ekipman, D işareti yoksa toz bölgesinde kullanılamaz.
Patlamadan korunma dokümanı ne zaman gerekir, neleri içerir?
Patlayıcı ortam oluşabilecek her işyerinde işveren, risk değerlendirmesi yükümlülüğü kapsamında patlamadan korunma dokümanı hazırlar. Akla ilk gelen akaryakıt, kimya ve boya tesisleri olsa da un, şeker, yem, ahşap, plastik ve metal tozunun çıktığı işletmeler, solvent kullanılan boyahaneler ve akü şarj alanları da bu kapsama girebilir. Yönetmelik dokümanın işe başlamadan önce hazırlanmasını ve işyerinde, iş ekipmanında veya iş organizasyonunda önemli bir değişiklik, genişleme ya da tadilat olduğunda gözden geçirilip güncellenmesini ister. PKD, risk değerlendirmesi ve diğer raporlarla birlikte ele alınabilir.
Yönetmeliğe göre dokümanda en az şunlar yazılı olarak bulunmalıdır:
- Patlama riskinin belirlendiği ve değerlendirildiği çalışma
- Yönetmeliğin gereklerini karşılamak için alınan önlemler
- EK-1’e göre sınıflandırılan bölgeler
- EK-2 ve EK-3’teki asgari gereklerin uygulandığı yerler
- Uyarı cihazları dahil ekipmanların tasarım, kullanım, kontrol ve bakımının güvenlik kurallarına uygunluğu
- İş ekipmanlarının İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği’ne uygunluğu
Pratikte iyi bir PKD; madde listesi ve özellikleri, sızıntı kaynakları, bölge çizimleri, statik elektrik ve topraklama önlemleri, Ex ekipman envanteri, çalışma izni ve sıcak çalışma kuralları, eğitim ve bakım planı ile ekipmanın kontrol periyotlarını içerir. Statik elektrik tarafı için topraklama tesisatı kontrolü, yangın senaryoları için yangın risk analizi PKD ile aynı veriye dayanmalıdır.
İşletmede uygulama adımları
ATEX yükümlülüklerini sahada hayata geçirmek için izlenebilecek sıra şöyledir:
- Kullanılan ve depolanan yanıcı maddeleri, güvenlik bilgi formlarındaki parlama noktası, tutuşma sıcaklığı ve patlama sınırı bilgileriyle listeleyin; tozlar için tane boyutu ve nem durumunu da not edin.
- Sızıntı ve toz çıkış kaynaklarını (tank, pompa, dolum noktası, filtre, elevatör) yerinde belirleyin.
- TS EN 60079-10-1 ve TS EN 60079-10-2’ye göre bölge sınıflandırmasını yapın ve bölgeleri yerleşim planına işleyin.
- Bölgelerdeki mevcut ekipmanın envanterini çıkarın; her birinin etiketini bölge, grup ve sıcaklık sınıfıyla karşılaştırın.
- Uygun olmayan ekipmanı değiştirin veya bölge dışına alın; yeni alımlarda bölge planını satın alma şartnamesine ekleyin.
- Statik elektrik, topraklama ve eş potansiyel bağlantılarını kontrol edin.
- Çalışma izni, sıcak çalışma ve bakım prosedürlerini yazılı hale getirin; bölgeleri EK-4’teki uyarı işaretiyle işaretleyin.
- Çalışanlara ve bakım ekibine eğitim verin.
- Bunların tamamını patlamadan korunma dokümanında toplayın; muayene ve bakım periyotlarını takvime bağlayın.
- Proses, madde veya yerleşimde değişiklik olduğunda dokümanı güncelleyin.
Ex-proof ekipmanların periyodik kontrolü ve TS EN 60079 serisi
Doğru seçilip doğru monte edilmiş bir Ex ekipman, zamanla gevşeyen kablo rakorları, bozulan contalar, korozyon veya yetkisiz müdahalelerle koruma özelliğini kaybedebilir. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın uygulama rehberi, patlayıcı ortamlardaki ekipmanların İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği doğrultusunda periyodik kontrolden geçmesi gerektiğini ve bakım onarım periyotlarının PKD’de yer alması gerektiğini belirtir.
Ex ekipman ve tesisat için temel standartlar şunlardır (numara, baskıya göre TS EN veya TS EN IEC ön ekiyle geçer):
- TS EN 60079-10-1: Gaz ortamları için tehlikeli bölge sınıflandırması
- TS EN 60079-10-2: Yanıcı toz ortamları için tehlikeli bölge sınıflandırması
- TS EN 60079-14: Tehlikeli alanlarda elektrik tesisatının tasarımı, seçimi ve montajı
- TS EN 60079-17: Tehlikeli alanlarda elektrik tesislerinin muayenesi ve bakımı
- TS EN 60079-19: Ex ekipmanın tamiri, revizyonu ve yeniden kullanıma hazırlanması
TS EN 60079-17 muayeneyi derecelere ayırır: dışarıdan bakılan gözle muayene, daha ayrıntılı yakın muayene ve gerektiğinde ekipmanın açılarak içinin de incelendiği detaylı muayene. Periyot tek bir sayıya bağlanmaz; ekipman türü, ortamın aşındırıcılığı, kullanım yoğunluğu ve önceki muayene bulgularına göre belirlenir ve PKD’de yazılı hale getirilir. Kapsam ve yöntem için exproof ekipmanların periyodik kontrolü sayfamıza bakabilirsiniz.
Muayene sonucunda bulunan uygunsuzluklar, kendi başına bir rapor sayfası olarak kalmamalı; PKD’deki ekipman envanterine işlenmeli ve giderildiği tarihle kapatılmalıdır. Ex ekipmanların periyodik kontrolünde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek oluyoruz.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Bölge çizimi olmadan ekipman almak: “Ex olsun yeter” yaklaşımıyla alınan ekipmanın grubu veya sıcaklık sınıfı ortamdaki maddeye uymayabiliyor.
- Toz riskini atlamak: PKD yalnızca gaz için hazırlanıyor, silo, filtre ve elevatör çevresindeki toz bölgeleri hiç sınıflandırılmıyor.
- Ex aydınlatmanın yanına standart priz koymak: Armatür Ex, ancak aynı bölgedeki buat, priz veya kablo rakoru sıradan ürün.
- Kapakları eksik cıvatayla kapatmak: Alev sızdırmaz muhafazalarda eksik cıvata veya boyanmış yüzey, koruma tipini fiilen ortadan kaldırıyor.
- Değişiklikten sonra PKD’yi güncellememek: Yeni hat, yeni solvent veya kapasite artışı olduğu halde doküman ilk hazırlandığı haliyle kalıyor.
- Tamiri yetkin olmayan kişiye yaptırmak: Sarımı yenilenen veya parçası değişen motorun Ex özelliği belgesiz bir müdahaleyle bozulabiliyor.
Sık sorulan sorular
ATEX belgesi her işletme için zorunlu mu?
ATEX uygunluk belgesi ekipman için üreticinin yükümlülüğüdür. İşletmenin yükümlülüğü ise patlayıcı ortam oluşabiliyorsa bölgeleri sınıflandırmak, uygun ekipmanı kullanmak ve patlamadan korunma dokümanını hazırlamaktır.
Zone 2 bölgesinde kategori 2 ekipman kullanılabilir mi?
Evet. Yüksek kategorideki ekipman daha düşük riskli bölgede kullanılabilir: Zone 2 için kategori 1, 2 veya 3 uygundur. Ancak gaz grubu ve sıcaklık sınıfı da ortama uymalıdır.
ATEX ile IECEx aynı şey mi?
Hayır. IECEx, IEC’nin uluslararası gönüllü belgelendirme sistemidir. Türkiye’de ve AB’de piyasaya arz için ürün yönetmeliğine (2014/34/AB) uygunluk aranır. İki belge aynı standartlara dayanabilir, ancak birinin varlığı diğerinin yerini tutmaz.
Patlamadan korunma dokümanını kim hazırlar?
Hazırlama yükümlülüğü işverenindir. Bakanlık rehberi, dokümanın proses, bakım ve iş güvenliği tarafını bilen bir ekiple hazırlanmasını ve sorumlu kişilerin bu çalışmaya katılmasını öngörür. Dışarıdan destek alınsa da işletmenin kendi bilgisi olmadan gerçekçi bir doküman çıkmaz.
Ex ekipmanın periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
Tek bir sabit süre yoktur. Periyot, TS EN 60079-17’deki ilkelere göre ekipman türü, ortam koşulları ve önceki muayene bulguları dikkate alınarak belirlenir ve patlamadan korunma dokümanına yazılır.
Patlayıcı ortam yalnızca gazla mı oluşur?
Hayır. Un, şeker, nişasta, yem, ahşap, plastik ve metal tozları da hava ile patlayıcı karışım oluşturabilir. Bu nedenle tozlu üretim yapan işletmeler de sınıflandırma ve PKD yükümlülüğü açısından değerlendirilmelidir.
Ex ekipmanın bakımını kim yapmalı?
Bakım ve muayene, Ex koruma tiplerini bilen ve bu konuda eğitim almış personelce yapılmalıdır. Tesis içi ekipler için exproof ekipman bakım personeli eğitimi bu ihtiyaca yöneliktir.
Bölge sınıflandırması ve patlamadan korunma dokümanı hazırlığı için ATEX hizmetleri sayfamızdan bilgi alabilirsiniz. Ex ekipmanların periyodik kontrolü ve ATEX eğitimleri için de bizimle iletişime geçebilirsiniz.
