Jeneratör periyodik kontrolü, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği EK-III’e göre TS ISO 8528 serisi standartlar esas alınarak, standartlarda daha kısa süre belirtilmemişse yılda bir yapılır. Kontrol yalnızca motorun çalışıp çalışmadığına bakmaz; topraklama ve yalıtım direnci, transfer panosu ve geri beslemeye karşı kilitleme, koruma elemanları, yük altında çalışma, yakıt ve egzoz sistemi ile marş aküleri birlikte değerlendirilir. Akümülatörler ve bağlı olduğu elektrik tesisatı EK-III’te ayrıca yıllık kontrole tabidir.
Teknik kontrol: Eyüp Yıldız, Elektrik Mühendisi
Jeneratör kontrolünün mevzuattaki yeri
23.12.2025 tarihli ve 33116 sayılı Resmî Gazete ile yenilenen EK-III’ün elektrik tesisatlarına ayrılan tablosunda jeneratör ayrı bir satır olarak yer alır. Aynı tabloda üç komşu satır, jeneratörün kontrolünü doğrudan etkiler:
| EK-III satırı | Periyot | Kriter |
|---|---|---|
| Jeneratör | Standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl | TS ISO 8528 serisi |
| Akümülatör | 1 yıl | İmalatçının belirleyeceği şartlar |
| Elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı | Standartlarda süre belirtilmemişse 1 yıl | Topraklamalar, Kuvvetli Akım ve İç Tesisler yönetmelikleri, TS HD 60364 serisi |
| Transformatör | 1 yıl | İmalatçının belirleyeceği şartlar |
Pratikte bu, jeneratör kontrolünün tek bir makineye değil, jeneratörün beslediği acil durum zincirine bakması gerektiği anlamına gelir. Yangın pompası, acil aydınlatma, duman tahliye fanı veya veri odası gibi yükleri besleyen bir jeneratörde, kontrolün bu yüklerin gerçekten devreye girdiğini de doğrulaması beklenir.
Jeneratör periyodik kontrolünde neler kontrol edilir?
| Bölüm | Kontrol | Yöntem |
|---|---|---|
| Etiket ve dokümantasyon | Plaka değerleri, güç sınıfı, bakım kayıtları, üretici talimatı | Belge ve gözle kontrol |
| Topraklama | Gövde, şasi, nötr ve pano topraklama bağlantıları, süreklilik | Süreklilik ve topraklama ölçümü |
| Yalıtım | Alternatör sargıları ve güç kabloları | Yalıtım direnci ölçümü |
| Transfer panosu | Şebeke ve jeneratör kontaktörleri arasında mekanik ve elektriksel kilitleme, nötr anahtarlama düzeni | Fonksiyon testi |
| Otomatik devreye girme | Şebeke kesilince başlatma, transfer ve geri dönüş süreleri | Şebeke kesme simülasyonu |
| Koruma ve kumanda | Aşırı akım, düşük yağ basıncı, yüksek su sıcaklığı, aşırı hız korumaları, acil durdurma butonu | Fonksiyon testi, ayar değerlerinin kontrolü |
| Yük altında çalışma | Gerilim ve frekans kararlılığı, yük alma davranışı | Tesis yükü veya yük bankası ile test |
| Yakıt sistemi | Tank, hortum ve borular, kaçak, taşma ve sızıntı önlemi | Gözle kontrol |
| Egzoz ve havalandırma | Egzozun dışarı tahliyesi, sızdırmazlık, sıcak yüzey yalıtımı, oda havalandırması | Gözle kontrol, gerekirse ölçüm |
| Marş aküleri ve şarj | Akü gerilimi, terminaller, şarj redresörü, akü havalandırması | Ölçüm ve gözle kontrol |
| Çevre güvenliği | Dönen parça koruyucuları, uyarı levhaları, erişim, yangın söndürücü | Gözle kontrol |
Kontrol öncesinde işletme neleri hazırlamalı?
Kontrolün verimli geçmesi ve yük testinin üretimi aksatmadan yapılabilmesi için işletme tarafında birkaç hazırlık gerekir:
- Jeneratörün ve transfer panosunun tek hat şeması, beslenen acil yüklerin listesi,
- Son bakım raporu, yağ ve filtre değişim kayıtları, önceki periyodik kontrol raporu,
- Şebeke kesme testi için uygun zaman aralığı ve etkilenecek bölümlere önceden duyuru,
- Jeneratör odasına ve yakıt tankına güvenli erişim, odanın malzeme deposu olarak kullanılmaması,
- Kesinti sırasında kritik prosesleri izleyecek sorumlu bir kişi.
Hazırlık eksik olduğunda kontrol çoğu zaman yalnızca gözle muayeneye ve boşta çalıştırmaya indirgenir; bu da raporun asıl soruya, yani jeneratörün kesintide yükü alıp almayacağına cevap vermemesi demektir.
Topraklama ölçümlerinin hangi koşula göre değerlendirildiğini topraklama ölçümü nasıl yapılır yazımızda, yalıtım ölçümünün ayrıntısını yalıtkanlık direnci ölçümü sayfamızda bulabilirsiniz.
Transfer panosu neden kontrolün merkezindedir?
Jeneratör tesisatında en ağır sonuç doğurabilecek hata çoğu zaman jeneratörün kendisinde değil, transfer düzenindedir. Şebeke ve jeneratör kontaktörleri arasında güvenilir bir kilitleme yoksa jeneratör şebekeye geri besleme yapabilir; bu da dağıtım hattında çalışan personel için hayati tehlike, jeneratör için de ağır hasar demektir. Kontrolde iki kontaktörün aynı anda kapanamadığı hem mekanik hem elektriksel olarak doğrulanır. Elle kumandalı komütatörlerde ara konumun (0) varlığı ve kolun güvenli konumda kalması kontrol edilir.
İkinci kritik nokta nötr düzenidir. Jeneratör nötrünün nerede topraklandığı ve transfer anahtarının nötrü anahtarlayıp anahtarlamadığı, tesisin topraklama sistemiyle uyumlu olmalıdır. Uyumsuz bir düzen, kaçak akım rölelerinin jeneratör çalışırken gereksiz açmasına ya da tersine hiç açmamasına neden olabilir. Bu konu, kaçak akım rölesi testi yazımızla birlikte okunmalıdır.
Yük testi neden boşta çalıştırmanın yerini tutmaz?
Birçok işletmede jeneratör haftada bir boşta çalıştırılıp kapatılır. Bu, motorun çalıştığını gösterir ama acil durumda yükü alıp alamayacağını göstermez. Dizel jeneratörlerin uzun süre düşük yükte çalışması, yanmamış yakıt ve is birikmesine yol açarak performansı düşürür. Periyodik kontrolde jeneratörün tesis yükünü veya bir yük bankasını alması, gerilim ve frekansın kabul edilebilir sınırlarda kalması ve yük alma sırasındaki düşüşün kritik yükleri etkilememesi izlenir. Yük testi mümkün değilse bunun nedeni raporda belirtilmeli ve test ayrı bir tarihte planlanmalıdır.
Jeneratör periyodik kontrol formunda hangi alanlar olmalı?
| Form alanı | İçerik |
|---|---|
| Genel bilgiler | İşyeri, kontrol tarihi, bir sonraki kontrol tarihi, kontrol yöntemi |
| Ekipman bilgileri | Marka, model, seri no, imal yılı, anma gücü, gerilim, frekans, motor ve alternatör plakası |
| Ölçüm ve test değerleri | Yalıtım direnci, topraklama ve süreklilik, yük testi sırasında gerilim, frekans ve akım değerleri |
| Ölçüm cihazları | Cihaz adı, seri no, kalibrasyon tarihi |
| Kontrol kriterleri | TS ISO 8528 serisi, üretici talimatı, ilgili elektrik mevzuatı |
| Kusurlar | Hafif ve ağır kusur ayrımıyla tespitler, düzeltme önerileri |
| Sonuç | Kullanıma uygun / uygun değil kararı |
| Kontrolü yapan | Adı, mesleği, İSG-KATİP kaydı, onay |
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Transfer panosunda yalnızca elektriksel kilitleme bulunması veya kilitlemenin köprülenmiş olması.
- Jeneratör odasında egzoz borusu sızıntısı, yetersiz havalandırma ve oda içinde yakıt bidonu depolanması.
- Marş akülerinin şarj redresörünün arızalı olması; jeneratörün ilk gerçek kesintide çalışmaması.
- Gövde topraklamasının boya veya titreşim nedeniyle gevşemiş olması.
- Yük testinin hiç yapılmaması, raporun yalnızca boşta çalışma gözlemine dayanması.
- Jeneratörün beslediği acil yüklerin listesinin bulunmaması.
Jeneratörün bağlı olduğu dağıtım panoları için elektrik pano periyodik kontrolleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sık sorulan sorular
Jeneratör periyodik kontrolü zorunlu mu?
Evet. İşyerinde kullanılan jeneratörler EK-III kapsamındadır ve standartlarda daha kısa süre yoksa yılda bir kontrol edilir.
Jeneratör periyodik kontrolü kaç yılda bir yapılır?
TS ISO 8528 serisinde veya üretici talimatında daha kısa bir süre yoksa yılda bir. Büyük onarım, alternatör sargı yenilemesi, transfer panosu değişikliği veya jeneratörün yerinin değiştirilmesinden sonra periyot beklenmeden kontrol yapılır.
Jeneratör bakımı periyodik kontrol yerine geçer mi?
Geçmez. Bakım, servis firmasının motor ve alternatörü çalışır durumda tutmak için yaptığı iştir. Periyodik kontrol ise yetkili kişinin güvenlik açısından bağımsız değerlendirmesidir; ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
Taşınabilir jeneratörler de kontrol edilir mi?
Evet. Şantiyelerde ve sahada kullanılan seyyar jeneratörler de kapsamdadır; işyeri dışında kullanılıyorsa son kontrol raporunun ekipmanla birlikte bulunması gerekir.
Jeneratör, transfer panosu ve aküleri tek kontrol programında toplamak için jeneratör periyodik kontrolü sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Kontrollerde TS EN ISO/IEC 17020 akreditasyonlu çözüm ortaklarımızla destek oluyoruz.
