Ortam ölçümleri için mevzuatta tüm işyerlerine uygulanan sabit bir “yılda bir” kuralı yoktur. Gürültü, titreşim, toz ve kimyasal maruziyetle ilgili yönetmelikler ölçümü risk değerlendirmesine bağlar: sıklığı risk değerlendirmesi belirler, maruziyeti etkileyen bir değişiklik olduğunda ölçüm tekrarlanır. Uygulamada sonuçlar sınır değere yaklaştıkça ölçüm aralığı kısalır, belirgin biçimde altında kaldığında ve koşullar değişmediğinde uzayabilir; ancak risk değerlendirmesinin yenileme süresi aşılmamalıdır.
Teknik kontrol: Emrah Yıldız, Metalurji ve Malzeme Mühendisi
Neden sabit bir ölçüm periyodu yok?
İş ekipmanlarının periyodik kontrolünde süreler EK-III tablosunda yazılıdır. İş hijyeni ölçümlerinde ise yaklaşım farklıdır: yönetmelikler bir süre vermek yerine işverenden maruziyeti tanımlamasını ve bunu güncel tutmasını ister. Gürültü yönetmeliği ölçümün risk değerlendirmesi sonucuna göre gereken durumlarda yaptırılmasını, titreşim yönetmeliği gerekiyorsa ölçüm yaptırılarak maruziyetin belirlenmesini öngörür. Tozla Mücadele Yönetmeliği ise biraz daha açıktır: toz ölçümleri risk değerlendirmesi sonucunda belirlenen periyodik aralıklarla yapılır ve maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde tekrarlanır.
Bu yaklaşımın mantığı şudur: aynı tezgâhı kullanan iki atölyeden biri sınır değerin çok altında, diğeri hemen sınırında olabilir. İkisine aynı aralığı uygulamak birinde gereksiz ölçüme, diğerinde gecikmiş önleme yol açar. Ölçüm sıklığının gerekçesi bu yüzden risk değerlendirmesinde yazılı olmalıdır.
Hangi ölçüm hangi yönetmeliğe dayanır?
| Ölçüm | Dayanak | Sıklık için ne diyor? | Değerlendirme ölçütü |
|---|---|---|---|
| Gürültü | Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 28.07.2013/28721) | Risk değerlendirmesi sonucuna göre gereken durumlarda | En düşük ve en yüksek eylem değerleri 80 ve 85 dB(A), sınır değer 87 dB(A) |
| Titreşim | Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (RG 22.08.2013/28743) | Risk değerlendirmesinde ele alınır, gerekiyorsa ölçülür | El-kol: eylem 2,5, sınır 5 m/s²; bütün vücut: eylem 0,5, sınır 1,15 m/s² |
| Toz | Tozla Mücadele Yönetmeliği (RG 05.11.2013/28812) | Risk değerlendirmesinde belirlenen periyodik aralıklarla; koşullar değişince tekrar | Yönetmeliğin ekindeki mesleki maruziyet sınır değerleri |
| Kimyasal maruziyet | Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (RG 12.08.2013/28733) | Risk değerlendirmesine bağlı; koşullar değişince yeniden değerlendirme | Mesleki maruziyet sınır değerleri |
| Aydınlatma, termal konfor | İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik (RG 17.07.2013/28710) | Sayısal sıklık yok; yeterli aydınlatma ve uygun ortam şartı aranır | Uygulamada ilgili TS EN standartları |
Tablodaki eylem ve sınır değerleri ölçüm sıklığını doğrudan belirlemez, ama sonucun hangi bölgede kaldığını gösterdiği için bir sonraki ölçümün ne zaman yapılacağına karar vermede temel veridir. Ölçüm türlerinin ayrıntısı için gürültü maruziyet ölçümü, toz ölçümü ve aydınlatma ölçümü sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Ölçümü periyodu beklemeden tekrarlamanız gereken durumlar
- Yeni makine, tezgâh veya üretim hattı devreye alındığında,
- Proses, hammadde, kullanılan kimyasal veya çalışma süresi değiştiğinde (ör. vardiyanın 8 saatten 12 saate çıkması),
- Havalandırma, toz toplama veya ses yalıtımı gibi bir kontrol önlemi kurulduğunda ya da kaldırıldığında,
- Sınır değer aşıldıktan sonra alınan önlemin etkisini doğrulamak için,
- İşitme kaybı, solunum yakınması gibi sağlık gözetimi bulguları veya çalışan şikâyetleri olduğunda,
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olaydan sonra risk değerlendirmesi yenilenirken,
- Mevzuattaki sınır değerler değiştiğinde.
Tozla Mücadele Yönetmeliği, toz azaltma önlemlerinden sonra ölçümün tekrarlanmasını ve çalışmaya ancak değerler gerekli düzeye indiğinde izin verilmesini açıkça ister. Aynı mantık diğer maruziyetlere de uygulanmalıdır.
Uygulamada ölçüm aralığı nasıl belirlenir?
Mevzuat aralığı risk değerlendirmesine bıraktığı için, işverenin ve İSG uzmanının savunulabilir bir yöntem kullanması gerekir. Sahada kullandığımız yaklaşım ölçüm sonucuna ve koşulların kararlılığına dayanır:
| Son ölçüm sonucu | Koşullar | Pratik yaklaşım |
|---|---|---|
| Eylem değerinin belirgin altında | Değişmedi | Risk değerlendirmesi yenilenirken veya bir değişiklik olduğunda tekrar |
| Eylem değerine yakın veya arasında | Değişmedi | Daha kısa aralıkla izleme, genellikle yıllık |
| Sınır değerin üzerinde | Herhangi | Önlem alınır, önlemden sonra hemen tekrar ölçüm |
| Herhangi bir sonuç | Proses, ekipman veya süre değişti | Değişiklikten sonra yeniden ölçüm |
Bu tablo bir mevzuat hükmü değil, karar verme aracıdır. Hangi aralığı seçerseniz seçin, gerekçesini risk değerlendirmesine yazın. Risk değerlendirmesi çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir (İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, RG 29.12.2012/28512); çalışma ortamı ölçüm sonuçlarının gerekli görmesi de yönetmelikte yenileme nedenleri arasında sayılır. Ölçüm sıklığı ile meslek hastalığı ilişkisini daha önce ortam ölçümlerinin uygulama sıklığı yazımızda ele almıştık.
Sıklık kadar önemli olan: ölçüm planı
Doğru aralıkla yapılan ama yanlış planlanan bir ölçüm, işverene güven verir ama maruziyeti göstermez. Bu nedenle ölçüm sıklığını konuşmadan önce her ölçümün şu sorulara cevap verdiğinden emin olun:
- Kim ölçülüyor? Aynı işi, aynı ekipmanla, benzer sürede yapan çalışanlar benzer maruziyet grubu olarak tanımlanır ve her gruptan temsil edici sayıda çalışan seçilir.
- Ne zaman ölçülüyor? Ölçüm günü normal üretim temposunu yansıtmalıdır. Bakım duruşu, yarım vardiya veya sipariş azlığı olan bir gün, sonucu olduğundan iyi gösterir.
- Ne kadar süre ölçülüyor? Kişisel maruziyet ölçümleri vardiyanın tamamını veya vardiyayı temsil eden yeterli bir bölümünü kapsamalıdır.
- Sonuç nereye gidiyor? Ölçüm raporu risk değerlendirmesine işlenmeli, sınır değeri aşan veya eylem değerine yaklaşan bölümler için önlem ve tekrar ölçüm tarihi yazılmalıdır.
Bu dört soruya yazılı cevabı olan bir işyeri, ölçüm sıklığını da kolayca gerekçelendirir. Cevabı olmayan bir işyerinde ise ölçümü her yıl tekrarlamak, eksik bilgiyi her yıl yeniden üretmekten öteye geçmez.
Sahada sık gördüğümüz hatalar
- Tüm ölçümlerin her yıl aynı noktalarda, prosesin durduğu bir günde tekrarlanması.
- Gürültü için yalnızca ortam ölçümü yapılıp kişisel maruziyetin (günlük LEX,8saat) hesaplanmaması.
- Toz ölçümünde solunabilir ve toplam toz ayrımının yapılmaması, numune sürelerinin vardiyayı temsil etmemesi.
- Yeni bir hat kurulmasına rağmen eski ölçüm raporuyla devam edilmesi.
- Ölçüm raporunun risk değerlendirmesine işlenmemesi, sonuçların yalnızca dosyada kalması.
- Kulak koruyucu dağıtıldığı için gürültü kaynağında hiçbir teknik önlem düşünülmemesi.
Sık sorulan sorular
Toz ölçümü kaç yılda bir yapılır?
Tozla Mücadele Yönetmeliği sabit bir süre vermez; risk değerlendirmesinde belirlenen periyotlarla ve maruziyeti etkileyen koşullar değiştiğinde ölçüm yapılır. Sonuç sınır değere yakınsa aralığı kısa tutmak gerekir.
Gürültü ölçümü kaç yılda bir yapılır?
Gürültü yönetmeliği ölçümü risk değerlendirmesi sonucuna göre gereken durumlara bağlar. Eylem değerlerine yakın veya üzerindeki bölümlerde düzenli tekrar, değişiklik olduğunda ise yeni ölçüm yapılmalıdır.
Aydınlatma ölçümü kaç yılda bir yapılır?
Mevzuatta sayısal bir süre yoktur. Yerleşim düzeni, armatür veya çalışma alanı değiştiğinde ve risk değerlendirmesi yenilenirken ölçüm tekrarlanması uygun olur.
Titreşim ölçümü her işyerinde gerekli mi?
Hayır. Titreşim yönetmeliği önce risk değerlendirmesinde ele alınmasını, gerekiyorsa ölçülmesini ister. Kırıcı, taşlama, darbeli el aletleri veya iş makinesi kullanılan işlerde maruziyetin ölçümle belirlenmesi çoğu zaman kaçınılmazdır; ofis ortamında ise genellikle gerekmez.
Ölçümü kim yapabilir?
Denetimde geçerli olacak ölçümler, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’ndan yeterlik belgesi almış iş hijyeni laboratuvarlarınca yapılır.
Ortam ölçümlerinizi risk değerlendirmenizle uyumlu bir takvime bağlamak için İSG ölçümleri sayfamızdan bize ulaşabilirsiniz. Ölçümlerde TS EN ISO/IEC 17025 akreditasyonlu ve Bakanlık yeterlik belgeli çözüm ortaklarımızla destek oluyoruz.
